جستجو در   
امکانات

رابطه کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی در نوجوانان دختر: بررسی نقش واسطه ای جایگاه اجتماعی- اطلاع رسانی در ایران
پدیدآورنده : عابدینی، یاسمین
بازدید : 389
تاریخ درج : 1386/4/9
منبع :

 
دانشنامه پرتال علوم انسانی و اسلامی :: مدیریت :: کیفیت :: رابطه کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی در نوجوانان دختر: بررسی نقش واسطه ای جایگاه اجتماعی- اطلاع رسانی در ایران

رابطه کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی در نوجوانان دختر: بررسی نقش واسطه ای جایگاه اجتماعی- اطلاع رسانی در ایران


دانشجوی دکتری روان شناسی تربیتی دانشگاه تهران(1)

چکیده

با هدف بررسی رابطه بین کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی، تعداد 328 دانش آموز دختر پایه سوم راهنمایی با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی مرحله ای، از مناطق جغرافیایی جنوب، مرکز، و شمال شهر تهران انتخاب شدند. تحلیل یافته ها با استفاده از روش تحلیل عاملی و ضریب همبستگی چند متغیری پیرسون انجام گرفت. نتایج نشان دهنده وجود رابطه مثبت و معنا داری میان مجاورت فیزیکی با مقابله اجتنابی؛ خود فاش سازی با مقابله هیجان مدار؛ رضایتمندی با مقابله مسئله مدار، و صمیمت با مقابله اجتنابی بود. همچنین در آزمودنی هایی که دارای جایگاه اجتماعی اقتصادی پایین و متوسط بودند رابطه معناداری بین مجاورت فیزیکی و مقابله اجتنابی ؛ خود فاش سازی و مقابله هیجان مدار؛ رضایتمندی و صمیمیت با مقابله مسئله مدار مشاهده شد در حالیکه در آزمودنی هایی که دارای جایگاه اجتماعی اقتصادی بالا بودند هیچ گونه رابطه معناداری میان عامل های کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی مشاهده نگردید. عامل اعتماد در دوستی در هیچ یک از سه گروه فوق رابطه معناداری با راه های مقابله با تنیدگی نداشته است.

کلید واژه ها:نوجوان. کیفیت دوستی.جایگاه اجتماعی اقتصادی.مقابله با تنیدگی. تنیدگی

______________________________

*. از راهنمایی های ارزشمند خانم دکتر الهه حجازی و آقای دکتر نوروزعلی کرمدوست بسیار سپاسگزارم

مقدمه

تعامل با همسالان و دوستی ها از جمله نمودهای تعاملات اجتماعی اند که نقش محوری و مهمی را در شناخت اجتماعی ایفا می کنند. کودکان برای مقابله با چالش های موجود در دنیای اجتماعی خود باید مهارت های اساسی شناختی اجتماعی نظیر همکاری و مشارکت و حل مشکلات، به ویژه مشکلات میان فردی، را بیاموزند (کریک و داج(1)، 1994، پارکر و گالتن(2)، 1989). به همین سبب، روابط با همسالان و دوستی ها مشوق های مهمی را برای این یادگیری ها فراهم می کنند که بنوبه خود تحول دوستی را تسهیل می کند. دوستی های دوره نوجوانی متکی بر نزدیکی و وفاداری به ویژه در دختران است. این دوستی ها نه تنها به رشد اجتماعی نوجوانان کمک می کند بلکه برای آنها حکم نوعی درمان دارد؛ زیرا نوجوانان در می یابند دیگران هم امیدها، ترس ها، و تردیدهایی دارند. آنها نیاز به دوستی دارند که وفادار و قابل اعتماد باشد، به حرف های آنها گوش فرا دهد، و آنان را درک نماید. برخی یافته های پژوهشی نشان می دهد که این تمایل در دختران بیشتر است (بل(3)، 1980؛ هارتاپ(4)، 1983).

براساس دیدگاه تحولی سلمن(5) (1980)، دوستی در سنین نوجوانی (12-15 سالگی) دارای ویژگی های خاصی است. توانایی تعادل میان استقلال و وابستگی عاطفی، ایجاد دوستی های نزدیک برای دریافت حمایت روانی و اجتماعی، بدست آوردن احساس خودشناسی از طریق همانند سازی با دیگران، و توجه به اینکه هر فرد نیازهایی دارد که می تواند توسط دیگری برطرف و ارضا گردد از جمله این ویژگی هاست. دیمون(6)(1983) اعتقاد دارد که نوجوانان دوستان خود را براین اساس ارزیابی می کنند که می توانند با آنان درونی ترین افکار، احساسات، و رازهایشان را در

______________________________

1. Crick & Dodge

2. Parker & Gottman

1. Bell

2. HartuP

3. selman

4. Damon

میان بگذارند. همچنین بیجیلو(1)(1977) اعتقاد دارد که در دوستی های دوران بلوغ، وفاداری، صداقت، تعهد، صمیمیت، علایق مشترک، و تقابل از جمله مهم ترین ملاک های دوستی است. مطالعه بورمستر(2)(1990) نیز نشان داده است که نوجوانان 13 تا 16 ساله نسبت به کودکان 10 تا 12 ساله نه تنها گزارشات بیشتری از صمیمت و رضایتمندی از دوستی می دهند، بلکه رضایت و صمیمیت دارای ارتباط بیشتری با لیاقت ها و مهارت های اجتماعی و سازگاری روانشناختی در آنان است. در این راستا، برنت (1999) اعتقاد دارد که صمیمیت بعدی مهم در دوستی های قبل از بلوغ و نوجوانی است و "خودفاش سازی"(3) در حین مکالمات صمیمانه میزان اضطراب نوجوان را کاهش داده و ارزشمندی خود را در وی بالا می برد.

دوستی می تواند به عنوان عاملی حمایتی برای شخص مطرح باشد. حمایت اجتماعی از طریق دوستان می تواند فرد را در سازگاری بیشتر یاری داده و سبب محرک بسیاری از رفتارهای انطباقی در وی گردد. این گونه حمایت های اجتماعی،به ویژه زمانی که به تدریج از وابستگی کودک به والدین کاسته می شود، دارای اهمیت زیادی است. تحقیقات نشان داده اند که حمایت های اجتماعی تأثیر مثبتی بر روی سلامت روانی جسمی و سازگاری عمومی اشخاص دارند(دی میشل، وتری کت، 1980؛ باربارا، 1986؛ نقل از لاد(4)، 1990). یکی از عملکردهای مهم دوستان در سنین 11 تا 14 سالگی و دوران نوجوانی فراهم کردن حمایت اجتماعی، روانی، و ابزاری هنگام رویارویی با مشکلات و تنیدگی هاست (یانیس(5) ،1981؛ برنت، 1996). همچنین بر اساس نظریه های حمایت اجتماعی، عمکردهای حمایتی مکالمات صمیمانه در دوستی های دوران نوجوانی نقش مهم تری در سلامت روانی و سازگاری اجتماعی نوجوانان دارد تا دیگر حمایت ها نظیر

______________________________

1. Bigelow

2. Buhrmester

3. Self-disclosure

4. Ladd

5. Younis

همکاری و کمک در انجام تکالیف (فورمن(1) ،1996). برنت (1981) نیز در تحقیق خود نشان داده است که آزمودنی های کلاس ششم، که در اوایل نوجوانی بودند، از حمایت اجتماعی به عنوان ملاک دوستی یاد کرده اند. همچنین برخی پژوهشگران به تأثیر ویژگی ها و کیفیت دوستی در سازگاری و سلامت روانی کودکان و نوجوانان اشاره کرده اند (استوکر(2)، 1994) .

یکی از عوامل تهدید کننده سلامت روانی، فشارهای روانی و تنیدگی هایی(3) است که در هر برهه از زندگی می تواند سلامت و سازگاری فرد را دچار اختلال سازد. افراد برای مقابله با این تنیدگی ها از راه های مقابله بسیار متفاوتی استفاده می کنند. انتخاب راه های مقابله مناسب و مؤثر در برابر فشارهای روانی ایجاد شده می تواند از تأثیر فشارها بر سلامت روانی فرد کاسته و در نتیجه به سازگاری هرچه بیشتر منجر گردد. هاس لاجر(4) و همکاران (1998) دریافتند که دوستانی دارای مهارت های اجتماعی زیاد و مهارت حل مشکل هستند نقش محافظ و حفاظت کننده دارند، زیرا این دوستان نه تنها حمایت اجتماعی و عاطفی لازم را هنگام برخورد با مشکلات برای نوجوان فراهم می کنند بلکه رفتارهای مشارکت و توأم با همکاری و همدلی را در طول زمان تشویق کرده وسازگاری اجتماعی را تسهیل می کنند؛ بالعکس دوستان فاقد مهارت های اجتماعی و فرا اجتماعی برای نوجوانان خطر آفرین هستند، زیرا نوجوانان دارای چنین دوستانی با گذشت زمان غیر اجتماعی تر وناسازگارتر می شوند.

کاتلر، لاگرکا و پرنیستین(5)(1999) به مطالعه کیفیت دوستی و عملکردهای عاطفی اجتماعی نوجوانان دارای دوستان نزدیک پرداختند. آنها دریافتند که نوجوانان دختر در مقایسه با نوجوانان پسر نه تنها سطوح بیشتری از صمیمیت، همراهی و مصاحبت، حمایت ابزاری و اجتماعی را گزارش کردند، بلکه دریافت حمایت اجتماعی از دوستان

______________________________

1. Forman

2-Stoker

3-Stress

4-Hase Lager

5. Kuttler,Lagreca & Prinstein

را در ایجاد سازگاری و سلامت روانی خود در سطح بالاتری درجه بندی می کنند.

از سوی دیگر، دیده شده است که عوامل فرهنگی، به ویژه ارزش ها وباورهای اجتماعی و خانوادگی، تأثیر زیادی بر روی ملاک ها و کیفیت دوستی در دوران کودکی و نوجوانی دارا هستند. براین اساس، لیتل(1) و همکاران (1999) تعداد 551 کودک 8 تا 12 ساله را از برلین شرقی و غربی (275 کودک از برلین شرقی و 276 کودک از برلین غربی) مورد مطالعه قرار دادند. آنها دریافتند که کودکان آلمان شرقی نسبت به کودکان آلمان غربی در دوستی های خود تقابل کمتر، ملاقات های دو نفری کمتر، برخوردهای بیشتر، قطع روابط دوستانه بالاتر، و شادی کمتری را در فعالیت ها وبازی های دوستانه خود دارا هستند. براساس آنچه مورد اشاره قرار گرفت هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی رابطه کیفیت دوستی با راه های مقابله با تنیدگی در دانش آموزان دختر پایه سوم راهنمایی شهر تهران با توجه به جایگاه اجتماعی اقتصادی آنان است.

روش

پژوهش حاضر از نوع توصیفی با استفاده از بررسی رابطه همبستگی است.

آزمودنی ها

328 نفر دانش آموز دختر پایه سوم راهنمایی از مدارس شمال، مرکز، و جنوب شهر تهران جامعه مورد مطالعه را تشکیل می دهند. که با استفاده از نمونه گیری تصادفی چند مرحله ای انتخاب شده اند. به این صورت که در مرحله نخست، سه منطقه از مناطق 18 گانه شهر تهران انتخاب شدند (منطقه 3 از شمال، منطقه 10 از مرکز، و منطقه 17 از جنوب شهر تهران). سپس با توجه به تعداد آموزشگاه های راهنمایی دخترانه موجود در هر کدام از مناطق 3 گانه مورد اشاره، از هر منطقه تعدادی آموزشگاه انتخاب گردید (3 آموزشگاه از منطقه 3، تعداد 5 آموزشگاه از منطقه 10، و تعداد 4 آموزشگاه از منطقه

______________________________

1. Little

17). در مرحله آخر یک کلاس از هر آموزشگاه انتخاب و کلیه دانش آموزان آن مورد مطالعه قرار گرفتند. لازم به ذکر است که هدف از تقسیم مناطق به شمال، جنوب، و مرکز شهر تهران، مطالعه نقش متغیر جایگاه اجتماعی اقتصادی دانش آموزان در رابطه با کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی آنها بوده است.

ابزار اندازه گیری

در پژوهش حاضر از 3 نوع ابزار اندازه گیری استفاده شده است :

1. آزمون گروه سنجی(1). از این آزمون به منظور تعیین میزان تقابل در دوستی استفاده شد.

گروه سنجی روشی برای توصیف روابط اجتماعی موجود میان افراد یک گروه است. جهت انجام آزمون گروه سنجی، 3 سؤال به آزمودنی ها ارائه و از آنها خواسته شد تا نام 3 نفر از افراد کلاس را در مقابل سؤالات مذکور قید کنند. سؤالات عبارتند از:

1. نام 3 نفر از بهترین دوستانتان را در کلاس بنویسید؛

2. نام 3 نفر از دانش آموزان کلاس را که در زنگ های تفریح بیشتر با آنان صحبت یا بازی می کنید بنویسید؛

3. فرض کنید قرار است شما را از طرف مدرسه به یک گردش ببرند و قرار است شما را به گروه های 4 نفری تقسیم کنند. نام 3 نفر از دانش آموزان کلاس را که علاقه دارید با آنها برای شرکت در گردش هم گروه شوید بنویسید.

بدین ترتیب، هر آزمودنی می تواند حداکثر 9 انتخاب در مجموع 3 سؤال داشته باشد.

2. پرسشنامه کیفیت دوستی. این پرسشنامه دارای 14 سؤال است و توسط ظهره وند (1375) تهیه و تدوین شده است. جهت بررسی اعتبار پرسشنامه نیز از روش تحلیل

______________________________

1. Sociometric test

عاملی(1) استفاده گردید. براساس نتایج تحلیل عاملی 1 سؤال به علت بی ربط بودن با سایر گزینه ها و معنادار نبودن ضریب همبستگی حذف شد. نتایج تحلیل عاملی مشخص کرد که 13 سؤال باقی مانده 5 عامل را مورد سنجش قرار می دهد که عبارتند از: مجاورت فیزیکی با 2 سؤال، خود فاش سازی با 2 سؤال، رضایتمندی با 5 سؤال، اعتماد با 2 سؤال، و صمیمیت با 2 سؤال. برای نمره گذاری پرسشنامه از مقیاس لیکرت 5 گزینه ای استفاده گردید، به طوری که گزینه اصلا" نمره صفر و گزینه همیشه نمره 4 گرفته است.

جدول 1. بار عاملی سؤال ها در عوامل پنج گانه

[به تصویر صفحه مراجعه شود]

شماره عامل ها مجاورت خودفاش رضایت مندیاعتماد صمیمیت

سؤال فیزیکی سازی

2 88/0-

3 88/0-

482/0

5 86/0

6 91/0

7 60/0

8 60/0

9 64/0

10 69/0

11 89/0

12 93/0

13 69/0

14 79/0

______________________________

* تحلیل عاملی با استفاده از چرخش اوبلیمین(Oblimin) انجام شده و سؤال هایی که بار عاملی آنها از 4/0 بالاتر بوده است برای هر عامل انتخاب شده اند .

3. آزمون مقابله با بحران(1)(CSIC). این پرسشنامه توسط اندلر و پارکر(2) (1990) تهیه و تدوین شده است، و دارای 46 سؤال است که سه زمینه اصلی رفتارهای مقابله ای را در برمی گیرد؛ که عبارتند از مقابله مسئله مدار، مقابله هیجان مدار، و مقابله اجتنابی. شیوه نمره گذاری این آزمون براساس مقیاس لیکرت 5 گزینه ای است، به طوری که اصلاً نمره صفر(اصلاً = 0) و همیشه نمره چهار (همیشه = 4) می گیرد. در پژوهش حاضر به منظور اعتبار سنجی آزمون از روش تحلیل عاملی به شیوه مؤلفه ای اصلی و جهت بررسی قابلیت اعتماد آن از روش آلفای کرونباخ استفاده شده است (جدول شماره 2). به این صورت که ابتدا براساس نتایج تحلیل عاملی با چرخش واریماکس(3) 13 عامل استخراج

جدول 2. ضرایب قابلیت اعتماد برای هر عامل آزمون مقابله با بحران

[به تصویر صفحه مراجعه شود]

عامل هاضریب آلفاتعداد سؤال

مقابله مسئله مدار 865/016

مقابله هیجان مدار 799/012

مقابله اجتنابی 744/09

شده، سپس سؤال هایی که بار عاملی ضعیف داشتند، دو قطبی، و یا تک ماده ای بودند حذف گردید و مجددا تحلیل عاملی با چرخش واریماکس انجام گرفت. نتایج نهایی نشان دهنده 3 عامل بود که عبارتند از: مقابله مسئله مدار با 16 سؤال، مقابله هیجان مدار با 12 سؤال، و مقابله اجتنابی با 9 سؤال(جدول شماره 3).

______________________________

1. Coping Style Inventory with Crisis(CSIC)

2. Endler & Parker

3. Warimax

جدول 3. بار عاملی سؤال های عامل های سه گانه آزمون مقابله با بحران با استفاده از چرخش واریماکس

[به تصویر صفحه مراجعه شود]

مسئله مدار هیجان مدارمقابله هیجانی

شماره سؤالبارعاملی شماره سؤالبارعاملی شماره سؤال بار عاملی

26724/012673/019615/0

23693/018665/030600/0

40635/029612/028593/0

38620/037600/023548/0

46605/031597/036541/0

35589/024591/039515/0

41543/07527/031500/0

45538/013479/08489/0

2531/034471/03410/0

42526/032447/0

6509/016446/0

34500/027410/0

9500/0

25462/0

33433/0

1413/0

لازاروس و فولکمن (1984) به سه نوع روش مقابله ای اشاره کرده اند:

الف. مقابله مسئله مدار: در این نوع مقابله فرد سعی دارد اعمالی انجام دهد تا منبع تنیدگی را تغییر دهد. بدین منظور فرد می تواند عمدتا جلوه تهدید را با اشکالی که واکنش های خوشایند را ایجاد می کنند جابجا کند یا راه حل هایی را طراحی کند؛

ب. مقابله هیجان مدار: در این نوع مقابله فرد سعی می کند آشفتگی های عاطفی ناشی

از موقعیت تنیدگی زا را کاهش داده یا کنترل کند. افراد وقتی احساس می کنند که منبع فشار زا چیزی است که باید تحمل شود و توانایی تغییر یا کنترل موقعیت را ندارند متوسل به مقابله هیجان مدار می شوند.

ج. مقابله اجتنابی: این روش مقابله ای شامل پرهیز یا روی آوردن به افراد دیگر و اجتماع و یا اجتناب از مشغول شدن به فعالیت ها و مسائل دیگر است (اندلر و پارکر، 1990).

شیوه کار

کلیه پرسشنامه های مورد اشاره به صورت گروهی اجرا شده است. از آنجا که درج نام بر روی پرسشنامه ها الزامی بود، ابتدا محقق سعی کرد که، قبل از اجرای پرسشنامه ها جوی صمیمانه و اطمینان بخش برای آزمودنی ها فراهم آورد و به آنها اطمینان دهد که پاسخ آنها نزد محقق کاملاً محرمانه تلقی خواهد شد. پس از ارائه توضیحات فوق، ابتدا آزمون گروه سنجی به صورت گروهی اجرا و جمع آوری گردید؛ و سپس به ترتیب پرسشنامه های کیفیت دوستی و راههای مقابله با تنیدگی به صورت گروهی اجرا و جمع آوری گردید.

نتایج

جهت بررسی رابطه کیفیت دوستی (عامل های شش گانه تقابل در دوستی، مجاورت فیزیکی، خودفاش سازی، رضایتمندی، اعتماد، و صمیمیت) و راه های مقابله با تنیدگی (راهبردهای سه گانه مسئله مدار، هیجان مدار، و اجتنابی) از روش تحلیل آماری ضریب همبستگی چند متغیری استفاده شد. هم چنین جهت پاسخ گویی به این سؤال پژوهش که آیا تفاوتی در رابطه بین کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی برحسب جایگاه اجتماعی اقتصادی آزمودنی ها وجود دارد؟ روش تحلیل آماری ضریب همبستگی چند متغیری مورد استفاده قرار گرفت که نتایج آن را در جدول های شماره 4 و5 آمده است.

جدول 4. ضرایب همبستگی پیرسون بین کیفیت دوستی (عامل های شش گانه) و راه های مقابله با تنیدگی (راهبردهای سه گانه مقابله ای)

[به تصویر صفحه مراجعه شود]

راهبردمسئله مدار هیجان مدار اجتنابی

کیفیت دوستی

تقابل در دوستی 058/0 011/0- 030/0

مجاورت فیزیکی 036/0- 006/0- **215/0

خودفاش سازی 011/0- **256/0 **244/0

رضایت مندی ** 161/0 041/0- *118/0

اعتماد 008/0 091/0- 026/0-

صمیمیت 094/0- 103/0 **238/0

328N= و 05/0*P< و 01/0 **P<

چنانچه در جدول شماره 4 مشاهده می شود بین عامل مجاورت فیزیکی و مقابله «اجتنابی» (01/0 P<،23/0r=) همبستگی مثبت معناداری وجود دارد. بدین معنا که، هرچه مجاورت فیزیکی بیشتری میان دوستان وجود داشته باشد، از مقابله اجتنابی نیز بیشتر استفاده می کنند. بین خود فاش سازی با مقابله «هیجان مدار» (01/0P<، 26/0r=) و مقابله «اجتنابی» (01/0 P<،24/0r=) همبستگی مثبت معناداری وجود دارد. بدین معنا که هرچه میزان خودفاش سازی بیشتر باشد از مقابله های هیجان مدار و اجتنابی نیز بیشتر استفاده می شود. بین رضایتمندی از دوستی با مقابله های «مسئله مدار» (01/0P<، 26/0r=) و «اجتنابی» (05/0P<، 12/0r=) همبستگی مثبت معناداری وجود دارد. به عبارت دیگر، هرچه میزان رضایتمندی از دوستی بیشتر باشد، از مقابله های مسئله مدار واجتنابی نیز بیشتر استفاده خواهد شد. سرانجام اینکه بین صمیمت و مقابله «اجتنابی» (01/0P<، 24/0r=) همبستگی مثبت معناداری وجود دارد. به بیان دیگر، هرچه صمیمیت در دوستی بیشتر باشد میزان استفاده از مقابله

اجتنابی نیز بیشتر خواهد بود.

چنانکه قبلاً نیز اشاره شد، آزمودنی ها از میان دانش آموزان دختر پایه سوم راهنمایی شمال (جایگاه اجتماعی اقتصادی بالا)، مرکز (جایگاه اجتماعی اقتصادی متوسط)، و جنوب شهر تهران (جایگاه اجتماعی اقتصادی پایین) انتخاب شده اند. هدف از این روش نمونه برداری، بررسی نقش و تأثیر جایگاه اجتماعی اقتصادی در ارتباط میان کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی در نوجوانان دختر بوده است .

جدول شماره 5 نشان دهنده ضریب همبستگی پیرسون میان کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی بر حسب جایگاه اجتماعی - اقتصادی آزمودنی هاست.

جدول 5 . ضرایب همبستگی پیرسون بین کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی بر حسب جایگاه اجتماعی اقتصادی آزمودنی ها

[به تصویر صفحه مراجعه شود]

جایگاه راهبرد

اجتماعی کیفیت

اقتصادی دوستی مسئله مدار هیجان مدار اجتنابی

تقابل در دوستی 058/0 090/0- 009/0

مجاورت فیزیکی 001/0- 009/0- **285/0

پایین خودفاش سازی 029/0- **230/0 **279/0

149=N رضایت مندی * 175/0 001/0- *172/0

اعتماد 44/0 092/0- 015/0-

صمیمیت * 171/0 *169/0 **280/0

تقابل در دوستی 162/0 145/0- 089/0

مجاورت فیزیکی 043/0 84/0 **323/0

متوسط خودفاش سازی 072/0 **444/0 **381/0

85=N رضایت مندی ** 353/0 065/0 211/0

اعتماد 133/0 186/0- 075/0-

صمیمیت * 048/0 *191/0 **327/0

تقابل در دوستی 480/0- 115/0- 013/0

مجاورت فیزیکی 081/0 88/0 194/0

بالای خودفاش سازی 002/0- 157/0- 100/0

94=N رضایت مندی 020/0- 109/0- 053/0

اعتماد 189/0 025/0- 062/0

صمیمیت 026/0 809/0- 098/0

328=N05/0*P< و 01/0 **P<

چنانچه جدول شماره 5 نشان می دهد، در آزمودنی های دارای جایگاه اجتماعی اقتصادی پایین، میان عامل های تقابل در دوستی و اعتماد با راه های مقابله با تنیدگی رابطه معناداری دیده نشده است. در حالیکه همبستگی های مثبت معناداری بین

مجاورت فیزیکی و مقابله اجتنابی (01/0P<، 26/0r=)؛ بین خودفاش سازی با مقابله اجتنابی (01/0P<، 28/0r=)؛ و مقابله هیجان مدار (01/0P<،23/0r=)، بین رضایتمندی با مقابله مسئله مدار (05/0P<، 18/0r=) و مقابله اجتنابی (05/0P<، 17/0r=) و بین صمیمیت با مقابله مسئله مدار (05/0P<، 17/0r=) و مقابله هیجان مدار (05/0P<،17/0 r=) و مقابله اجتنابی (01/0P<، 28/0r=) دیده شده است. به عبارت دیگر، در آزمودنی های دارای جایگاه اقتصادی اجتماعی پایین هرچه میزان مجاورت فیزیکی بالاتر باشد استفاده از مقابله اجتنابی بیشتر است؛ هرچه خودفاش سازی بالاتر باشد میزان استفاده از مقابله هیجان مدار نیز بالاتر است؛ و هر چه میزان رضایتمندی و صمیمیت در دوستی بالاتر باشد میزان استفاده از مقابله مسئله مدار بیشتر است. از سوی دیگر، در آزمودنی های دارای جایگاه اقتصادی اجتماعی متوسط نیز میان عامل های تقابل در دوستی واعتماد با راه های مقابله با تنیدگی رابطه معناداری دیده نشد. در حالیکه همبستگی مثبت معناداری بین مجاورت فیزیکی و مقابله اجتنابی (01/0P<،32/0r=)، بین خود فاش سازی با مقابله هیجان مدار (01/0P<،44/0r=) و مقابله اجتنابی (01/0P<، 38/0r=)؛ بین رضایتمندی و مقابله مسئله مدار (01/0P<، 35/0r=) و بین صمیمیت با مقابله مسئله مدار (05/0P<،48/0r=) و مقابله اجتنابی (01/0P<،33/0r=) مشاهده شد.

به عبارت دیگر، در آزمودنی های دارای جایگاه اجتماعی اقتصادی متوسط نیز هرچه میزان مجاورت فیزیکی بالاتر باشد استفاده از مقابله اجتنابی بیشتر است؛ هرچه میزان خودفاش سازی بالاتر باشد استفاده از مقابله هیجان مدار بیشتر است؛ و هرچه میزان رضایتمندی و صمیمیت در دوستی بالاتر باشد استفاده از مقابله مسئله مدار نیز بیشتر است. این درحالی است که در آزمودنی های دارای جایگاه اجتماعی اقتصادی بالا، میان هیچ یک از عامل های شش گانه کیفیت دوستی با راه های مقابله با تنیدگی رابطه و همبستگی معناداری مشاهده نشده است. به عبارت دیگر، آزمودنی های متعلق به جایگاه اجتماعی اقتصادی بالا از این نظر کاملاً با آزمودنی های دارای جایگاه اجتماعی

اقتصادی متوسط و پایین متفاوت هستند .

بحث و نتیجه گیری

یافته های پژوهش نشان داد که بین عامل مجاورت فیزیکی و مقابله اجتنابی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. این یافته ها با نتایج پژوهش وینستید ودرلگا(1) (1985؛ نقل از وینستید و همکاران، 1992) در مورد تأثیر دریافت حمایت اجتماعی از طریق مراوده، مجاورت، و پرداختن به فعالیت های تفریحی و اجتماعی با دوستان هم جنس و تأثیر مثبت آن در کاهش فشار روانی و افسردگی همخوان است. چنانکه پیشتر آمد، مقابله اجتنابی شامل اجتناب یا روی آوردن به اشخاص دیگر (نظیر دوستان نزدیک) و یا اجتناب و مشغول شدن به فعالیت ها ومسائل دیگر (نظیر رفتن به سینما) جهت فراموش کردن موقعیت تنش زا است. احتمالاً نوجوانان دختر نیز هنگام مواجهه با مشکلات و تنیدگی ها، از طریق ایجاد روابط نزدیک و دوستانه نظیر تلفن زدن به یکدیگر، یا در کنار دوستان بودن در هنگام اوقات فراغت و یا در زنگ های تفریح، تمایل به فراموش کردن موقعیت تنش زا از طریق مصاحبت، همراهی، و مجاورت با دوست خود دارند. در واقع، مجاورت و روی آوردن به دوستان برای نوجوان حمایت عاطفی، روانی، و اجتماعی لازم برای فراموش کردن موقعیت تنش زا را فراهم می نماید.

هم چنین یافته ها نشان دهنده وجود رابطه مثبت معنادار بین عامل خودفاش سازی و مقابله هیجان مدار است. این یافته با نتایج پژوهش برنت (1999) همخوان است. او اعتقاد دارد صمیمیت یک بعد مهم و اساسی در دوستی های نوجوانی است و خودفاش سازی در حین مکالمات دوستانه و صمیمانه میزان اضطراب نوجوان را کاهش داده و ارزشمندی خود را در او بالا می برد.

از آنجا که در مقابله هیجان مدار، تلاش های فرد در جهت کاهش یا کنترل پریشانی هیجانی و اضطراب همراه با موقعیت تنش زاست، بنظر می رسد که نوجوانان دختر از

______________________________

1. Winstead & Derlega

طریق خودفاش سازی، درد دل کردن، و بروز عواطف، احساسات، و هیجانات خود به دوستان نزدیک به تخلیه هیجانی دست می زنند که باعث کاهش هیجانات منفی ناشی از رویارویی با موقعیت تنش زا نظیر اضطراب، احساس ناتوانی، و بی ارزشی در آنها می شود. نتایج پژوهش حاضر در این زمینه باپژوهش دووان و ادلسون (1966، نقل از ایندر بیتزن پیزرک و فستر، 1990) نیز همسویی دارد .

یافته ها نشان دهنده وجود رابطه مثبت معنادار میان عامل رضایتمندی از دوستی و مقابله مسئله مدار است. این یافته با نتایج پژوهش بور مستر (1990) همسو است. او نیز با مطالعه کودکان و نوجوانان 10 تا 16 ساله دریافت که نوجوانان 13 16 ساله نسبت به کودکان 10 12 ساله نه تنها گزارشات بیشتری از صمیمیت و رضایتمندی از دوستی های خود می دهند، بلکه رضایتمندی و صمیمیت در دوستی هایشان ارتباط بیشتری با مهارت های اجتماعی و سازگاری روانشناختی آنان دارد.

بیجیلو (1977) معتقد است که ویژگی هایی چون صمیمیت، فعالیت های مشترک، وفاداری، و تعهد منجر به رضایتمندی از دوستی شده و با افزایش سن، به ویژه در دوران نوجوانی، اهمیت بسیاری در دوستی پیدا می کند .

به نظر می رسد نوجوانانی که از دوستی های خود رضایت بیشتری دارند و دوستی های آنها پایدارتر است، با اطمینان به داشتن یک منبع ثابت و حتمی دریافت حمایت اجتماعی در هنگام رویارویی با مشکلات و موقعیت های تنش زا نه تنها تنیدگی کمتری را احساس می کنند، بلکه از طریق دریافت حمایت اجتماعی مبنی بر حل مسئله به طور موثرتر و مفیدتری با مشکلات خویش برخورد کرده و بر مشکلات خویش فایق می آیند. احتمالاً رضایتمندی از دوستی با وساطت خودفاش سازی و درد دل کردن و دریافت حمایت اطلاعاتی مبنی بر حل مسئله و حمایت های عاطفی، ابزاری، و اجتماعی منجر به مقابله مسئله مدار می شود .

هم چنین نتایج پژوهش حاضر در این زمینه با پژوهش های بل (1980) ؛ هارتاپ (1983)؛ یانیس (1981)؛ فورمن (1996) و برنت (1981) همخوانی دارد.

یافته ها نشان داد که بین صمیمیت در دوستی و مقابله اجتنابی رابطه مثبت معناداری

وجود دارد. این یافته با نتایج پژوهش فرانکل (1990) همخوان است. وی با مطالعه 391 دختر نوجوان 1114 ساله دریافت که دختران اعتقاد دارند بهترین دوستان، زمانی که آنها با مشکل مواجه می شوند، می توانند حمایت و صمیمیت را برایشان فراهم سازند. هم چنین آزمودنی های وی گزارش کردند که صحبت کردن، درد دل کردن، و در کنار یک دوست صمیمی بودن برای آنان به عنوان یکی از اشکال مهم حمایت، در هنگام رویارویی با مشکلات به شمار می رود. در پژوهش حاضر صمیمیت از طریق داشتن ارتباطات نزدیک مانند مکالمه تلفنی، گذراندن اوقات فراغت با یکدیگر، و داشتن فعالیت های تحصیلی و غیر تحصیلی مشترک مورد سنجش قرار گرفته است. بنابراین، وجود رابطه مثبت میان صمیمیت و مقابله اجتنابی احتمالاً اشاره به این نکته دارد که فرد هنگام مواجهه بامشکل یا موقعیت تنش زا سعی می کند با ترتیب دادن فعالیت ها و تفریحات دوستانه و یا از طریق ارتباط تلفنی و مکالمه با یک دوست به طور موقت مشکل را فراموش کرده و به فعالیت ها و روابط اجتماعی روی بیاورد که در واقع نوعی مقابله اجتنابی است. در حقیقت، صمیمیت با وساطت دریافت حمایت عاطفی منجر به فراموشی موقعیت تنش زا می گردد .

در زمینه بررسی نقش واسطه ای جایگاه اجتماعی اقتصادی آزمودنی ها در ارتباط میان کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی یافته ها نشان داد که در نوجوانانی که دارای جایگاه اجتماعی اقتصادی پایین و متوسط هستند میان عامل های مجاورت فیزیکی و مقابله اجتنابی ؛ خودفاش سازی و مقابله هیجان مدار ؛ رضایتمندی از دوستی و مقابله مسئله مدار ؛ صمیمیت در دوستی و مقابله های مسئله مدار و اجتنابی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. به عبارت دیگر، این دو گروه علی رغم داشتن جایگاه اجتماعی اقتصادی متفاوت، دارای الگوی مشابهی از نظر کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی هستند. این درحالی است که در آزمودنی های دارای جایگاه اجتماعی اقتصادی بالا، میان هیچ یک از عامل های کیفیت دوستی با راه های مقابله با تنیدگی رابطه معناداری وجود ندارد. به بیان دیگر، الگوی ارتباط کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی در این گروه از نوجوانان کاملاً با دو گروه دیگر ( جایگاه پایین و متوسط) متفاوت

است که نشان دهنده نقش عوامل فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی از جمله شیوه های متفاوت فرزند پروری، تفاوت سطح سواد والدین و امکانات رفاهی در شکل گیری و تحوّل ملاک ها و کیفیت دوستی است. این یافته با نتایج پژوهش لینل (1999) همسو است. او نیز با مطالعه کودکان 8 12 ساله متعلق به آلمان شرقی و غربی دریافت که کیفیت دوستی در این دو گروه متفاوت بوده و الگوی مشابهی ندارند .

از آنجا که اجتماعی شدن، فرایندی است که کودکان به کمک آن ارزش ها، اعتقادات، و معیارهای رفتاری را که فرهنگشان از آنان انتظار دارد می آموزند. دوستی نیز به عنوان یکی از ابعاد مهم اجتماعی شدن و شناخت اجتماعی وابسته به فرهنگ یا خرده فرهنگ هایی است که کودکان به آن تعلق دارند. در این میان، خانواده مهم ترین نهاد اجتماعی است که ارزش ها و باورهای فرهنگی را به کودک منتقل می کند. تفاوت میان آزمودنی هایی که دارای جایگاه اجتماعی اقتصادی بالا و آزمودنی هایی که دارای جایگاه اجتماعی اقتصادی پایین و متوسط هستند از نظر رابطه بین کیفیت دوستی و راه های مقابله با تنیدگی شاید مربوط به تفاوت هایی است که خانواده های این سه گروه از نظر میزان تحصیلات، در آمد، و سطح فرهنگی اجتماعی با یکدیگر دارا هستند.

هم چنین نتایج پژوهش حاضر نشان می دهد که عامل اعتماد در دوستی در هیچ یک از طبقات اجتماعی اقتصادی (پایین، متوسط،و بالا) دارای همبستگی و رابطه معنادار با راه های مقابله با تنیدگی نیست. بر این اساس، می توان گفت که احتمالاً اعتماد در دوستی وابسته به ویژگی های فرهنگی کشور ما است. باورهای فرهنگی، خانوادگی، و اجتماعی نوعی بازداری را در مورد اعتماد کردن به دیگران در میان نوجوانان ایجاد می کنند که نمود آن را در ضرب المثلی که در فرهنگ ما بسیار رایج است می توان پیدا کرد ؛ ضرب المثل مشهوری که می گوید: در این دوره حتی به چشم های خویش هم نمی توان اعتماد کرد .

به طور کلی، یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که نه تنها ویژگی ها و عوامل درونی نظیر صمیمیت، رضایتمندی، و خودفاش سازی در دوستی های دوره نوجوانی دختران از اهمیت بالایی برخوردار است بلکه این ویژگی ها بر رفتارهای مقابله ای آنان

نیز تأثیر بسزایی دارد، و در این میان نقش عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی را نمی توان نادیده گرفت.

از جمله محدودیت های این پژوهش انتخاب گروه نمونه از یک جنس و از یک پایه تحصیلی است. پیشنهاد می شود در پژوهش های بعدی ضمن انتخاب گروه نمونه از هر دو جنس (دختران و پسران)، به مقایسه ملاک ها و کیفیت دوستی در مقاطع و پایه های تحصیلی مختلف پرداخته شود.

مأخذ

ظهره وند، راضیه(1375). بررسی تحولی ملاک ها و کیفیت دوستی رابطه و کیفیت دوستی با روش های مقابله با فشارهای روانی در نزد کودکان و نوجوانان دختر. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران.

Bell, R.(1980). Words of Friendship. London.

Berndt, A.(1981). Social Learning Theory. Englewood Cliffs NH: Prentice Hall.

Berndet,T.J.(1999). Friend''''s Influences on Students adjustment to

school.Educational Psychologist,34,PP. 15-28.

Bigelow., B.j.(1977).Friendship; A multidimintional analysis. Developmental

Psychology ,11,PP. 860 - 871.

Berndt,T.J. (1999). Friend''''s Influence on students adjustment to school. Educational Psycholgist, 34 ,PP. 15-28.

Buhrmester, D.(1990). Intimacy of friendship, interpersonal competence, and adjustment during preadolesceand adolescence. Child Development, 61,PP. 1101-1111.

Crick,N.R.; & Dodge,K.A.(1994). A review and reformulation of social information processing mechanisms in children''''s social adjustment. Psychological Bulletin, 115,PP. 100-174.

Damon, W.(1983).Social & Personality Development .W.W. Norton & Compang, New York

,London.

Endler.N.S;& Parker,J.D.(1990)."Multidimention. assessment of coping". Journal of personality and Social Psychology, 58,PP. 884-850.

Furman, W.(1996)."The measurement of friendship perception :conceptual and methodological issues". in W.M.Bukowski , A.F. Newcomb & W.W.Hartup(Eds.),The compang they keep (PP.41-65).New York: Cambtidge Vniversity Press.

Haselager , J.H.; et al., J.M.A.(1998)."Similarities between friends and nonfriends in middle childhood". Child Development, 69(4):PP. 198 - 208.

Hartup, W.W.(1983) ."The peer system". In E.M. Hetherington (Ed.), Hand Book of Child Psychology: Vol.4. socialization, personality, and social development(pp.103-196). New York: wiley.

Inderbitzen - Pisaruk , H ; & foster , S.L . (1990)."Adolescent friendship and peer acceptance:Implications for social skills training". Clinical Psychology Review,10,PP. 425- 439.

Kuttler, A.F. ; Lagreca. A.M.; & Prinstein, M.J.(1999)."Friendship qualities and social - emotional functioning of adolescents". Journal of Research on Adolescence, 91(3),PP. 339 - 355.

Ladd, G.W.(1990). having friends, keeping ftiends , making friends and being liked by peers in friends and being liked classroom:Predictors of childrens early school adjustment. Child Development, 61,PP. 1081 - 1100.

Lazarus, R. S.,& Folkmah, S.(1984). Stress, appraisal and coping. New York :Sprinninger - Verlega.

Little, T.D., et al.(1999)."childrens reciprocal perceptions of friendship quality in the sociocultural contexts of East and West Berlin". International Journal of Behavioral Derelopment, 23,PP. 63-89.

Parker,J.;& Gottman, J.M.(1989).Toward a definition of social isolation in children. Child Development, 48,PP. 513-518.

Selman, R.L.(1980).The growth of interpersonal understanding. New York:Academic Press.

Stoeker,C.M.(1994)."Children''''s Perceptions of relationships with sibilings, friends, and mothers. Compensatory processes and links with adjustment". Journal of Psychological Measurement, 35,PP.1447.1456.

Winstead,B.A. et al(1992)."Friendship, social interaction and coping with stress". Communication Research,19(2),PP.193-211.

Youniss, J.(1981).Parents and peers in social development. chicago: university of chicago press.

کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است